رومن یاکوبسن از برجسته ترین نظریه پردازان فرمالیسم روسی در نظریه ی الگوی ارتباط کلامی خویش اعلام کرد هرگونه ی ارتباط کلامی بین راوی و روایت شنو (مخاطب) بر وجود شش عاملِ فرستنده، گیرنده، مجرای ارتباطی، تماس، رمز و موضوع استوار است. یکی از نقش های ارتباطی در الگوی اخیر، «نقش ترغیبی» است. جهت گیری پیام در نقش ترغیبی به سوی مخاطب است و گوینده می کوشد تا با کاربرد جمله های امر و نهی و منادا، با مخاطب ارتباط برقرار کند. در غزلیات عطار، در جایگاه گونه ای متنِ دارای ارتباط کلامی، باتکیه بر الگوی یاکوبسن سه نقش ترغیبی در محورهای «پیام، درون مایه و مخاطب» دیده می شود؛ به گونه ای که در ورای هریک از محورهای نام برده، شاعر با استفاده از ابزارهای زبانی به ترغیب پیامی در مخاطب می پردازد. این مقاله به شیوه ی توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای به بررسی شیوه های اخلاق ترغیبی و محورهای آن در غزلیات عطار براساس نظریه ی ارتباط کلامی رومن یاکوبسن می پردازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که ترغیب در غزلیات عطار جایگاه ویژه ای دارد و درون مایه های نقش ترغیبی بیشتر در سه محورِ دینی و حکمی، اجتماعی و فرهنگی نمود یافته است؛ شاعر در پس این نقش ها به ترغیب موضوعاتی مانند ترک دنیا، دوری از ریا و شادمانی و. . . می پردازد. علاوه بر رعایت امتیازات و آرایه های کلامی، که ارزش ادبی فراوانی برای این اثر آفریده است، کاربست مناسب و پربسامد ترغیب، در جایگاه یک شیوة آموزشی، بر غنای تعلیمی غزلیات عطار افزوده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

رومن یاکوبسن زبان شناس برجستۀ روس، بر این باور است که تمامی ساخت های زبانی دارای اهداف ارتباطی هستند. او معتقد است جهت گیری پیام به سمت هر یک از عناصر شش­گانۀ ارتباطی فرستنده، مجرای ارتباطی، گیرنده، تماس، رمز یا موضوع کارکرد پیام را آشکار می سازد. طبق این نظریه می توان گفت که کتیبه های خط کوفی تزیینی و نقش و نگارین به کار رفته در بستر طراز آل­بویه نیز دارای کارکرد ارتباطی هستند. هنرمند پارچه­باف عصر آل­بویه با نبوغ خاص خود، با استفاده از زبان نمادین رمزگان در کنار نمادها، نشانه ها و کتیبه ­نویسی ها از بستر پارچۀ طراز، رسانه ای پویا ساخته است. اهمیت پژوهش حاضر، مطالعۀ کارکرد طراز عصر آل­بویه از منظر یک رسانه است که تاکنون مورد واکاویی قرار نگرفته است و به این پرسش پاسخ داده می­شود که؛ طراز عصر آل بویه به مثابه رسانه ای- تبلیغاتی در جامعۀ نوظهور ایرانی- اسلامی چگونه عمل کرده است؟ محوریت پژوهش حاضر بر مبنای خوانش 26 قطعه پارچه طراز مکشوفه از آرامگاه بی بی شهر بانو و گورستان نقاره­خانه شهر ری است. داده ها در این پژوهش با جمع آوری مدارک از منابع کتابخانه ای و وب سایت موزه های معتبر جهانی انجام شده و تجزیه و تحلیل داده ها به صورت کیفی وکمّی صورت گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که طراز عصر آل بویه یک رسانۀ محلی است که به لحاظ محتوای پیام و ترتیب اولویت فراوانی به توزیع و انتقال پیام سیاسی، فرهنگی و دینی پرداخته است. این رسانه بر اساس مطالعۀ نظریۀ یاکوبسن به ترتیب الویت فراوانی نمونه ها دارای کارکرد ارتباطی زیبایی شناسی، ارجاعی، فرازبانی، عاطفی، ترغیبی و در نهایت، همدلی است. بیشترین فراوانی پیام نماد درخت زندگی به معنای قدرت، رشد، تعالی، جاودانگی و کمترین فراوانی نماد فیل با مفهوم قدرت است. به علاوه، کارکرد تبلیغاتی- رسانه ای طراز ذیل کارکرد ترغیبی، الویت پنجم این رسانه محسوب می­شود و اولویت اول، کارکرد زیبایی شناسی به منظور جلب توجه و ترغیب مخاطب به سمت پیام است.

بر اساس نظریه ی زبانشناسی ساختگرای یاکوبسن پیرامون نقش ارتباطی کلام بین مخاطب و گوینده، پیامی معنادار رد و بدل می شود که از طریق یک مجرای فیزیکی انتقال می یابد. از این الگوی ارتباطی می توان در تمامی کنش ها و روابط کلامی بهره گرفت. طبق نظریه ی یاکوبسن، ارسال پیام نیاز به زمینه ای دارد که این زمینه یا رمزی است یا در قالب کلام گنجانده می شود. این الگو ابتدا توسط اِفرات مطرح گردید سپس یاکوبسن نظریه ی او را تکمیل نمود، یاکوبسن این نظریه را در شش حیطه ی نقش فرازبانی، همدلی، ادبی، ترغیبی، ارجاعی و عاطفی بررسی نمود. قصیده ی مدحی یکی انواع پرکاربرد شعر در تاریخ ادبیات ایران زمین و شعر فارسی و به ویژه در سبک خراسانی است که هدف اصلی آن گزارش و بیان احساسات و عواطف گوینده و شاعر نسبت به ممدوح است. در این پژوهش که به شیوه ی توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از شیوه ی مطالعات کتابخانه ای و اسنادی صورت گرفته است، نقش ارتباطی زبان را در قصیده ای مدحی از عنصری را بر مبنای الگوی ارتباطی یاکوبسن مورد بررسی قرار داده ایم. نتایج بررسی در این جستار نشان می دهد که این قصیده به سمت محور هم نشینی و ترکیب گرایش دارد. در کنار گرایش به محور هم نشینی شاعر از فرایند انتخاب نیز استفاده کرده است بدین معنا که هر بیت هم بر روی محور افقی و هم محور عمودی کلام حرکت کرده است. بر این اساس عملکرد همتراز دو فرایند انتخاب و ترکیب بر روی محور جانشینی و هم نشینی در قصیده بسیار است و این مساله از یک سو سبب ایجاد نشان داری هم نشینی و به نوعی وضوح دردرک مفهوم و از سویی دیگر سبب ایجاد نشان داری جانشینی و به نوعی پیچیدگی متعادل و بسیار به جا در قصیده ی مذکور شده است.

تامل در احوال و اقوال مشایخ و بررسی تعامل میان نظام هدفمند و منسجم خانقاه و جامعه، نشان می دهد که تزکیه و تعلیم مریدان و عامه مردم بر محور ارزش ها و اندیشه های صوفیانه، هدف و رسالت اصلی تصوف اسلامی بوده است. صوفیان بزرگ برای تحقق این هدف، همواره از کلام به عنوان مهمترین وسیله تاثیرگذاری بر مخاطبان خود بهره برده اند.نظر به اهمیت این موضوع، این پژوهش می کوشد تا اسباب، صور و موجبات این هنجارگریزی را بیان کند و آن را بر مبنای «فرآیند ارتباط کلامی» رومن یاکوبسن، با تکیه بر ارتباطات کلامی عارف بزرگ قرن پنجم ه.ق، ابوسعید ابوالخیر تبیین نماید. بنابر نتایج این پژوهش، ابوسعید ابوالخیر اغلب، به هنگام ترویج یا تذکار هنجارهای اخلاقی، تبیین و تایید احوال خود یا دیگران و رفع حوایج مادی و معنوی مخاطبان عام و خاص، با استفاده از زبان ادبی و احیانا تمسک به شگردهایی چون مناظره و بیان سخنان شطح آلود و شگفت انگیز، به تکلم روی آورده است. گزاره های ارتباط زبانی اش، بسته به موقعیت گوینده، مقصد کلام و مقتضای مخاطب و سخن، به ترتیب بر عناصر مخاطب، رمزگان، موضوع و گوینده استوار است. نقش های ارتباط کلامی حاصل از تاکید بر این عناصر، غالبا تلفیقی از نقش های ترغیبی، فرازبانی، ارجاعی، عاطفی و گاه ادبی است که در این میان به سبب مخاطب محور بودن سخنان، نقش ترغیبی و به دلیل کد دار بودن گزاره ها و لزوم آگاهی مخاطبان از پس زمینه گزاره های کلامی، نقش فرازبانی از برجستگی بیشتری برخوردار است.

ارتباط تصویری یکی از مهم ترین ابزارهای ارتباطی دنیای امروز است که در بستر آن پیام به وسیله تصاویر، نمادها، رنگ ها، اطلاعات و احساسات به دیگران منتقل می شود. این نوع ارتباطات از زمانی که انسان شروع به نقش پردازی کرده، وجود داشته و با پیشرفت فناوری و ابزارهای دیجیتال، امروزی، به یکی از اصلی ترین روش های ارتباطی تبدیل شده است. ارتباطات تصویری به دلیل قدرت بالایی که در جلب توجه و انتقال پیام دارد، در حوزه های مختلفی از تبلیغات و بازاریابی تا آموزش و ارتباطات سازمانی استفاده می شود. به همین دلیل ارتباطات بشری همواره از نظرگاه های مختلفی قابل بحث بوده است و رومَن یاکوبسن به عنوان یکی از  نظریه پردازان حوزه ارتباطات با اصول شش گانه ای کنش های ارتباطی این حوزه را مشخص کرده است. در پژوهش حاضر که با هدف شناخت سویه های نظریه ارتباطی یاکوبسن در پوسترهای فرهنگی معاصر ایران به تحریر درآمده به پرسش، طراحان ایرانی با استفاده از عناصر ایرانی در بستر اصول شش گانه یاکوبسن چگونه با مخاطب خود ارتباط گرفته و تولید معنا کرده اند؟ پاسخ داده می شود. نتیجه این پژوهش با رویکردی کیفی بر پایه شواهد بصری و مدد جستن از منابع پایگاه های اطلاعاتی و نیز بهره گیری از گونه های تحلیل نشانه شناسانه به شیوه توصیفی و تحلیلی ارائه شده است. طراحان گرافیک ایرانی با انواع شیوه های ارتباطی با مخاطب خود ارتباط برقرار کرده و با رسانه گرافیک علاوه بر وفاداری به مفهوم اثر، هویت بومی منطقه‎ای و هویت خود (طراح)، را نیز را بازنمایی کرده و چارچوب شش گانه ای که یاکوبسن برای ارتباط بر شمرده، بسان سایر رسانه های ارتباطی و طراحان دیگر نقاط جهان، در آثارشان قابل شرح و بسط است. نتیجه نهایی آن که در ارتباطات انسانی، عناصر زبانی اعم از نوشتار و زبانِ تصویر، در فرهنگ های مختلف با توجه به بافتِ همان فرهنگ، قابلیت رمزگذاری و رمزگشایی دارد و درپوسترهای ایرانی هم کارکردهای ارتباطی یاکوبسن با رمزگانی از فرهنگ بصری ایرانی به ترتیب بیشترین تکرار، عناصری چون خط فارسی، کتاب آرایی ایرانی، فرش ایرانی، معماری و اساطیر ایرانی به تناسب موضوع با دلالت های صریح و ضمنی بازنمایی شده و بدینگونه علایق خود را از فرهنگ بصری ایرانی رخنمون کردند و به نظر می رسد در میان آثار بررسی شده و از میان عناصر شش گانه یاکوبسن، بیشرین اقبال به کارکرد هنری (تاکید بر روی پیام)، همدلی (تسهیل ارتباط)، ترغیبی (اقناعی)، فرازبانی (رمزنگاری)، عاطفی (بیان مکنونات فرستنده) و سپس ارجاعی (جهت گیری به سمت موضوع) بوده است. 

سنایی شاعری است که درباره چگونگی و ماهیت ادبیات و زبان، دیدگاه و نظر قابل توجهی دارد. تبیین این دیدگاه به شناخت بهتر فضای شعر در قرن پنجم و ششم کمک خواهد کرد. این پژوهش به بررسی دیدگاه های زبانی و ادبی او می پردازد. به همین منظور تحلیل عناصر اصلی ارتباط یعنی زبان، پیام (شعر)، فرستنده (شاعر) و گیرنده (مخاطب و خواننده) بر اساس نظریه فرایند ارتباطی یاکوبسن محور اصلی پژوهش قرار گرفت. سنایی به نقش معنا و الفاظ در زبان، ارتباط زبان با عقل و اندیشه و تاثیر زبان اشاره کرده است و در باب شعر به نو و دیرپسند بودن، تاثیر و جذابیت و انتساب آن به مبدا غیبی اعتقاد دارد. او هم چنین به رابطه شعر و سحر و برخاستن شعر از طبع و جان توجه دارد. از نظر او شعر باید با شریعت و حکمت همراه باشد. شاعر نیز باید دارای سبکی غریب و شگفت باشد و از کمال گرایی در شعر، تفکر و اندیشه، سحر و جادوی کلام، سخن متعهدانه، روانی طبع و تاثیر پیامبر گونه برخوردار باشد. از نگاه سنایی نظر و پسند خواننده و مخاطب، محترم است و تشویق او بر چگونگی سخن شاعر تاثیر می گذارد.

عطار با شناختی که از خود، خدا، خلق و خلقت دارد و با بهره بردن از قدرت نامحدود قلم و سخن به شرح ادراکات و شهودات خود پرداخته است. انتخاب زبان شعر و هنر به او مدد رسانده است تا گفتنی های خود را موثرتر بیان کند. با نظر به اینکه او از برجسته ترین شاعران عارف است که بر شعر شاعران بعد از خود تاثیری شگرف گذاشته است و اقبال به آثار او با گذر زمان و قرن ها بیش تر شده است؛ این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی بر آن است با هدف دستیابی به شناخت بهتر و دقیق تر «الهی نامه» از دریچه نظریه نقش های زبانی یاکوبسن، این اثر را مورد کاوش قرار دهد. بررسی کتاب «الهی نامه» بر اساس نظریه ارتباطی یاکوبسن روشن می نماید که در شعر عطار کلیه کارکردهای زبانی یاکوبسن دیده می شود، به فراخور این مولفه های محتوایی است که مخاطب با اثر عطار ارتباط برقرار می سازد، عطار به خوبی مخاطب خود را می شناسد و با روش های گوناگون با او ارتباط همدلانه برقرار می کند.